Se muestran los artículos pertenecientes a Abril de 2006.
05/04/2006
O futuro ye buestro
O martes se zelebraba a primera d’as charradas d’as XIIIenas Chornadas sobre as luengas d’Aragón, que organiza l’Asoziazión Cultural Nogará-Religada.
A chen que i fuemos, yéranos en candeletas, perque nos eban charrau d’as grabazions d’a curtida chen de Parola en Pandicosa. Os "Fernandos", una d’as parellas más produtibas y treballaderas que ha dau iste chicot mundet de l’aragonés, i eban puesto bier, u ixo diziban, que l’aragonés encara se i charraba.
Muitos nos pensábanos que sería un día interesán, perque de tan raro, nos parixeba mentira lo que nos contaban d’o panticuto. Fa tiempos que no nos creyébanos que Pandicosa fuese una mena de "isla lingüistica", perque se’n trobaba cosas raras a embute. U ixo se podeba entender (’replecar’ diría un altro) d’as esfensas numantinas que bel pro-ombre de l’aragonés común (¿u abría de dezir de l’aragonés más macarronico?) feba d’as suyas "troballas".
De tan raro, parixeba mentira que o pandicuto se charrase como belaún deziba. Ixe recau de xordas interbocalicas, de condizionals imposibles, ixas trigas raras y arcaizantes... Tot isto que no se beyeba ni en Echo, ni en Chistau, ni en Ribagorza, nian en Bielsa... Tot isto se trobaba, seguntes belaún, en a Pandicosa d’as estazions d’esquí, d’Aramón y d’os pijautos con bronzeau d’ibierno.
Tamién i eba chen que anunziaba a muerte de l’aragonés d’ixes entuxanos, belaún se’n feba a mofla en autos publicos, per a man d’a Ribagorza, y comentaba con o suyo salero abitual que igual mientres el charraputiaba, eba escrabutau bel golet... Como siempre, a fabla ye capable de tot, de lo millor y lo pior de nusatros mesmos y de conseguir que as ocurrenzias amanixcan a bando, per toz es cabos d’iste microcosmos d’a locura en o que nos emos capuzau.
Debán d’a espectazión, podiemos bier en os bideos dos cosas importans, plateras, pero importans:
a) O pandicuto se charra y tiene un buen libel de conserbazión, parellano u apaexiu a o d’altros dialeutos de l’aragonés. Perque ta qui quiera bier que dellá d’o condau de Ribagorza (antis más "Condato" esen dito) se remata o mundo, cal ubrir-le os güellos ta que beigan que l’aragonés se troba con o mesmo ran de conserbazión (mesmo con más) en lugars an que igual els u no i son estaus, u no han sentiu charrar ista bonica parla.
b) Encara que belaún s’enzerrine en esfender un pandicuto rarizo y alexau d’a reyalidat, iste aragonés ye ixo, aragonés. A entonazión, as frases feitas, tot ye aragonés que podría estar de cualsiquier altro cabo, pero de Pandicosa.
A charrada y o debate posterior estió prou clarificadera y tamién dixó platero que a chen que charran as modalidaz quiere a l’aragonés. No le pareix raro, ni fan güellos de caparra, cuan sienten parlastuquiar en iste aragonés común que tantas begadas ye estau despreziau, más que más, per es que lo fan serbir, lo que ye más grazioso. Les puede chocar, pero si l’aragonés común se charra con naturalidat, si ye una barián cautibada, si qui la emplega fa un chicot esfuerzo perque l’entienda o suyo interlocutor, no i hai guaires problemas.
Entre o publico i eba tensinos que nos charrón d’ixe azeto sabor que te dixa aber perdiu l’aragonés, aber perdiu bella cosa que ye tuya. Una yaya de Pandicosa que remeró como le foteban trucos cuan charrutiaba bella palabrichona en aragonés cuan plegó en Zaragoza, nos lo dixó bien platero: "Os chóbens son o futuro".
10/04/2006
Ye Temps de Franja
En as suyas pachinas se i puede trobar notizias arrienda sobre as comarcas aragonesas que s’esprisan en catalán y as chens que pueblan ixas encontradas. Tamién i colaboran aragoneses de luenga catalana que biben a l’altro canto d’a Ribagorza y que, altalle, disfrutan d’a normalidat de bier a suya parla reconoixida en toz os aspeutos d’a bida. U cuasi toz.
En es zaguers numers, amás, con o tema "calién" de l’aprebazión de l’Estatutet de Catalunya, i trobamos un buen zarpau d’articlos prou intresans, como a editorial de marzo, an que se i charra sin garra miedo d’o "dret a l’autodeterminació".
En os tiempos que corren, cuan somos asistindo a que Aragón, un altra begada más en a istoria, puede quedar-se en tierra mientres que altros pueblos espipan a las cuatro suelas, fa goi de leyer testos como os de "Temps de Franja". Charran sin tabú d’un dreito que a suya aplicazión ye embolicada y trabesera, denguno lo niega, pero que en Aragón pareix que esmentar-lo ye sinonimo d’estar un enemigo publico.
Amás, lo fan dende a "cucha" (que cadagún i fota a palabra que quiera: "ezquierda", "izquierda", "esquerra"... mesmo "zurda", yo ya soi una mica biello ta seguntes qué cambios), parafraseando a personas como Andreu Nin. On és Andreu Nin? preguntaban ta par de 1937 os miembros d’o POUM dimpués de que secuestrasen a ixe líder obrero. "En Roma o en Berlín", contestaban os moñacos ispanos de papá Stalin, acumulando-le a o bueno d’Andreu estar complíz d’os gobiernos faxistas que refirmaban a Franco. A la fin, Andreu morió en una checa, me-te-lo ban matar a limpia ostia os mesmos que dimpués perdión a guerra, asesinando de bez o sueño libertario de muitos pueblos, entre els de l’aragonés.
Aspero que o leutor u leutora sepan perdonar iste esbarre panfletero-istorico, pero como ya diz o soztítol d’iste "blog", iste "ziberdiario" ye "d’opinión y reflesión sobre Aragón, l’aragonés y o mundo". Y ya puez contar, sufriu/ida ziber-compañero/a de biache, que ficar baranas en o campo ye una fayena de mal fer.
Tornando ta os compañers/eras de Temps de Franja, leyer en Aragón, en una publicazión aragonesa, testos a fabor d’o dreito a l’autodeterminazión no pasa toz es días. U sí? Nian os que se consideran más aragonesistas se’n alcuerdan, d’ixe dreito, y mesmo i hai beluno que pareix que l’estorba más que no que le cuaque.
Per altro costau, Temps de Franja replega en pocas fuellas a istoria de amor/desamor d’una chen que se resiste a dixar de sentir-se aragonesa, encara que l’Administrazión aragonesa, y mesmo muitos d’os suyos compatriotas, fan toz os posibles per conseguir-lo. Que le’n pregunten a Susanna Barquín (http://susannabarquin.zoomblog.com/archivo/2005/11/07/dejenme-ser-aragonesa.html), que firma un prezioso articlo (de bez que un prezioso blog, plen de sentimientos y de sobrebuena prosa en catalán).
Me pregunto que feríanos nusaltros, os que miramos d’esprisar-nos millor u pior en ista chicota y castigada luenga (ya seiga per transmisión tradizional u recuperazión boluntarista, termino enzertadamén imbentau per Juanjo Segura) si contásenos con un país amigo, a l’altro canto d’una güega, que reconoixese toz os dreitos de l’aragonés. Els y ellas miran de luitar contra tot y contra toz, reibindicando en iste país surrealista y cainita lo que ye de chustizia. Nusaltros nian tenemos ixa oportunidat, somos apatridas lingüisticos. Estranchers y estrancheras en a tierra que nos beyó naxer.
En fin, que m’han feito muito goi os zaguers numers de "Temps de Franja" y que creigo que ixa chen que luita per o catalán se mereix que, encara que sía per estratechia politica, encara que sía per oportunismo (o mesmo oportunismo que fa a os españolistas refirmar os fueros de Nafarroa), les den una oportunidat dentro d’iste Aragón nuestro.
De lo contrario, somos empentando-les una mica entre toz y todas (entre toz y todas, sí) a que exerzan libremén o suyo dreito a l’autodeterminazión y soliziten que una altra Administrazión les comboye en o caminar.
http://www.amnistiacatalunya.org/educadors/docs/nu-civils-i-politics.htm


